VAL-studiedag 2014

Stad en migratie in de literatuur

VAL-studiedag 28 november 2014 | Hof van Liere (Prinsstraat 13b, 2000 Antwerpen)


9:00-9:30 Ontvangst

9:30-9:45 Opening

Bart Eeckhout, Arvi Sepp, Vanessa Joosen

9:45-10:45  Sessie 1

Lene Rock (KULeuven): “(In)operative Cities: Modalities of Metropolitan Subjectivity in German literature”

Vanessa Joosen (UAntwerpen):“Challenging Age Norms in the City: Cornelia Funke’s The Thief Lord and the Child Flâneur”


10:45-11:00 Koffiepauze


11:00-12:00 Sessie 2

Christophe Den Tandt (ULB): “Pioneers, Laborers, Villagers, and Aesthetes: Migrations and the Image of the City in American Fiction, 1880s-1930s”

Michael Boyden (Uppsala Universitet): “Translating the City: Antwerp in Jewish Migration Literature”

Elisabeth Bekers (VUB): “A Capital Place to Be? Intercultural Perceptions of Brussels in Anglophone Literature”


12:30-14:00 Lunch


14:00-15:30 Sessie 3

Bart Keunen (UGent): “De outcast in de moderne metropool”

Thomas Ernst (Universität Duisburg-Essen): “Het Ruhrgebied als metropool of als rhizoom? Tegenstrijdige constructies van een urbane ruimte”

Ilse Logie (UGent): “De sloppenwijk herbekeken. Literaire benaderingen van structurele armoede in het Buenos Aires van vandaag: La villa van César Aira (2001) en Puerto Apache van Juan Martini (2002)”


15:30-16:00 Koffiepauze


16:00-17:00 Sessie 4

Filip De Ceuster (UA): “ ‘Brows betwixt and between’. Samenhokken met Balthazars en Wilcoxes”

Désirée Schyns (UGent): “Van Tanger  naar Barcelona en weer terug? De relatie tussen Tanger en Barcelona en de functie van intertekstuele referenties in Partir (2006) van Tahar Ben Jelloun  en Rue des voleurs (2012) van Mathias Enard”

20:00 Het Letterenhuis, Antwerpen

Een gesprek over stad, migratie in de literatuur, met Ilja Leonard Pfeijffer, auteur van La Superba. Interviewer: Matthijs de Ridder


Christophe Den Tandt (ULB)

“Pioneers, Laborers, Villagers, and Aesthetes: Migrations and the Image of the City in American Fiction, 1880s-1930s”

This paper takes stock of the fact that the literary depiction of cities in turn-of-the-twentieth-century American literature is to a large extent carried out by protagonists with a migrant or immigrant status. The very concept of the literary metropolis, it is argued, is elaborated from the vantage point of a migrant gaze. In the turn-of-the-twentieth-century US context, the link between urban development and migration is undoubtedly determined by the massive European and Asian immigration that contributed to the growth of metropolises such as New York, Chicago, and San Francisco. Yet in the present argument, the familiar figure of the urban immigrant, however central, constitutes only one instance of a more general pattern. A full analysis of urban migration should also take into account cognate figures such as internal migrants—protagonists moving from small towns to the metropolis—and artistic exiles for whom a deterritorialized relation to urban space serves as guarantee of existential and aesthetic autonomy. The paper tests the validity of this general premise in a corpus stretching from the 1880s—the earliest decades of the American fiction of the metropolitan experience—to the 1930s, the moment when the naturalist immigrant novel became a prominent feature of US literature. These texts, it is argued, construct a perception of urban space that plays off against one another a set of recognizable, mutually non-exclusive perspectives: the urban pioneer (the Ransom family in Howard Dean Howells’s A Hazard of New Fortunes, Carrie Meeber in Theodore Dreiser’s Sister Carrie, Rose in Hamlin Garland’s Rose of Dutcher’s Coolly, David Levinsky in Abraham Cahan’s The Rise of David Levinsky), the urban villager (the cast of Michael Gold’s Jews Without Money; the immigrant family of Henry Roth’s Call It Sleep), and the flâneur aesthete (Hemingway’s autobiographical persona in A Moveable Feast). In this fashion, the present literary survey brings forth continuities in the American literary representation of urban space cutting across supposedly distinct literary periods (realism, naturalism, modernism).


Michael Boyden (Uppsala Universitet)

“Translating the City: Antwerp in Jewish Migration Literature.”

This paper addresses the city as a site where competing memory cultures and etiologies of exile emerge, collide and undergo transformation. Drawing on Michael Rothberg’s reflections on “the rhetorical and cultural intimacy of seemingly opposed traditions of remembrance” (Rothberg 2009, 7), my paper zooms in on the significance of inner city migrant languages as catalysts for the creation and displacement of master narratives of belonging by looking at literary thematizations of Antwerp in the era of steamship competition, when the port city was not only a hub for colonial goods from Africa but also served as a gateway for Ashkenazi Jews in search of a better life in America. While the Jewish transmigrants figured prominently in the literary production of both Francophone and Flemish writers, my paper focuses on fictional and non-fictional transit narratives produced by the migrants themselves, notably Sholem Aleichem, Esther Kreitman, Yuri Suhl, Salamon Dembitzer and David Toback. I argue that these migrant narratives display a marked investment in language mixing and word games as means for both roping off transit societies and dislodging exceptionalist narratives of victimization. At the same time, they raise questions regarding the fraught connection between transit and remembrance, and the function of translation as an intergenerational practice mediating these polar opposites.         


Lene Rock (KULeuven)

“(In)operative Cities: Modalities of Metropolitan Subjectivity in German literature”

As a rewarding motif for the interpretation of human existence, the individual in a metropolitan setting provides a suitable spatial framework for literary engagement with migration, belonging and community. Its potential as a spatialized Denkbild (Weigel, 1990) allows a metaphorical articulation of intersecting relations between individual and collective, materiality and immateriality, past and present, reality and projection. This paper will explore some modalities of subjective, metropolitan ‘imagination’ in German literature. In contradiction to the problematic ‘cultural fable’ of the immigrant’s ‘in-between’ existence (Adelson, 2005), the spatialization of newcomers in a metropolitan and ‘already social space’ (Donald, 1999) may exemplify Jean-Luc Nancy’s notion of ‘inoperative community’. The non-binary concept then serves as an alternative descriptive method for the relation between subject and community as brought forward by four German texts: Ludwig Jacobowski’s Werther, der Jude (1892), Terézia Mora’s Alle Tage (2006), Jakob J. David’s Am Wege sterben (1900), and Emine S. Özdamar’s Der Hof im Spiegel (2001). This paper will trace the (in)operative potential of the urban community, and its influence on the subject as a ‘singular being’. Is it represented as a non-committal collection of individuals? How does it resist becoming essentialized, ‘operationalized’, into a unique entity like a collective cultural identity? The paper’s historical dimension allows a differentiated discussion of the literary appeal of the metropolis to engagements with belonging in two quite different time frames that are marked, however, by a similar ‘imperative of identity’.


Vanessa Joosen (UA)

“Challenging Age Norms in the City: Cornelia Funke’s The Thief Lord and the Child Flâneur”

In their conceptualization of the urban “flâneur,” both Charles Baudelaire (1863) and Walter Benjamin (1935) alluded to a child’s curiosity, flexibility and constant state of newness. The analogy inspired children’s literature scholar Eric Tribunella (2010) to develop the notion of the “child flâneur” – a fictional child who roams the city, observing and exploring it with a sense of wonder and – at times – critical and aesthetic engagement. In this talk, I will apply the concept of the “child flâneur” to Cornelia Funke’s international bestseller Herr der Diebe (2000; translated into English as The Thief Lord), which describes the adventures of two orphans, Prosper and Bo, who have fled to the city of Venice to escape the clutches of their cold aunt Esther. The two brothers assist the so-called “thief lord,” a boy called Scipio, in his quest to find a merry-go-round that can transform children into adults, and vice versa. Funke’s urban fantasy story and its preoccupation with transgressions of age norms in particular, put into a critical perspective the nostalgic aspect in the concept of the (child) flâneur, as envisioned by Benjamin and Tribunella, and the ideal of gradual development of the traditional Bildungsroman. Funke’s novel addresses an aspect of childhood that Tribunella projects onto the urban child: the capacity for self-expression (cfr. Baudelaire’s concept of the adult flâneur). Even while it depicts gangs of children roaming and controlling the city of Venice, The Thief Lord mainly highlights the limits of the child’s potential for self-expression and self-determination, and is even more critical about the adult’s nostalgic longing for childhood on which Benjamin’s link between the flâneur and youth relies. Paradoxically, The Thief Lord situates that childlike, carefree curiosity more in the adult detective – and arguably adult flâneur Victor Getz, who aunt Esther hires to hunt down Prosper and Bo – than in its actual child characters.


Bart Keunen (UGent)

“De outcast in de moderne metropool”

Mijn bijdrage presenteert vier representatiestrategieën die in de recente literatuurgeschiedenis werden ontwikkeld met betrekking tot de sociaal-economische outsider in de kapitalistische metropool. Deze outsiders — doorgaans migranten die op regionale, nationale of intercontinentale schaal naar de economische groeipolen vluchten — worden in fictionele teksten van (overwegend) middenklasse-auteurs beschreven en beoordeeld vanuit verschillende perspectieven die tot op vandaag de houding tegenover sociale ongelijkheid bepalen: het romantische perspectief (cf. de revolutionaire outcast in Dickens/Hugo/Baudelaire), het communautaristische perspectief (cf. de antropologisch-moralistische blik van Gaskell/Disraeli/Sue/Daudet), het sociologische perspectief (cf. de documentaire precisie bij Zola/Morrison/Sinclair/Harkness) en het existentiële perspectief (cf. de vervreemde outsider in Döblin/Boon/Gruppe 61/Angry Young Men). De belangrijkste cultuurtheoretische conclusie uit mijn onderzoek is dat aan de outsider aanvankelijk een “generische identiteit” (Badiou) wordt toegekend die in de loop van de 20ste eeuw zijn relevantie lijkt te verliezen. Een evolutie die vragen oproept in verband met “engagement en literatuur”.


Thomas Ernst (Universität Duisburg-Essen)

“Het Ruhrgebied als metropool of als rhizoom? Tegenstrijdige literaire constructies van een urbane ruimte”

Het Ruhrgebied is de vijfdegrootste urbane ruimte van Europa en verzamelt iets meer dan vijf miljoen inwoners in 53 steden. Zijn grote tijd was de industrialisatie toen het als ‘Kohlenpott’ het hart van de Duitse industrie vormde en als ‘Schmelztiegel’ honderdduizenden migranten aantrok. Sinds de late jaren vijftig bevindt de kool- en staalindustrie zich in een grote crisis wat het gebied tot vandaag serieuze economische en structurele problemen heeft bezorgd. Tegelijkertijd heeft het Ruhrgebied sinds de jaren zeventig één van de grootste universiteits-, musea- en theaternetwerken van Europa opgebouwd en is als een effect hiervan in 2010 “European Capital of Culture” geweest.

De presentatie gaat tegen deze achtergrond uit van het Ruhrgebied voor als ‘migratoire ruimte’ per se en is vooral geïnteresseerd in de specifieke ruimtelijke structuur van het Ruhrgebiet als ‘Ballungsgebiet’ met 53 steden en zonder centrum. In een eerste stap gaat de presentatie in op de economische, politieke en marketingdiscours over het Ruhrgebiet in de jaren voor en rond 2010. Op basis van non-fictie boeken en manifesten zal de problematische poging onderzocht worden om het Ruhrgebiet als ‘Metropole Ruhr’ te nobiliteren en naast steden als Londen en Parijs te zetten. In een tweede stap zullen dan experimentele literaire teksten van Jürgen Link en Wolfgang Welt uit dezelfde periode geanalyseerd worden  die het Ruhrgebied als een ‘anti-metropool’ afschilderen en het als een ‘rhizoom’ (Deleuze/Guattari) beschrijven. De conclusie zal een antwoord proberen te bieden op de vraag welke lectuur van het Ruhrgebiet – als metropool of als rhizoom – zich tijdens “Ruhr 2010” en nadien heeft kunnen doorzetten.

Meer informatie:;


Ilse Logie (UGent)

“De sloppenwijk herbekeken. Literaire benaderingen van structurele armoede in het Buenos Aires van vandaag: La villa van César Aira (2001) en Puerto Apache van Juan Martini (2002)”

Tijdens de laatste decennia heeft de stad Buenos Aires diepgaande transformaties ondergaan, die ook in de Argentijnse romanliteratuur gestalte hebben gekregen. Onder de militaire dictatuur (1976-1983) werd een grootschalige liberalisering en privatisering van de economie ingezet en werd het sociale en politiek weefsel vernietigd. Deze ontwikkelingen kenden een hoogtepunt in de jaren 90, toen Argentinië zich inschreef in de globalisering, en leidden uiteindelijk tot een systeemcrisis in december 2001. Al die processen hebben een weerslag gehad op de publieke ruimte en de sociale geografie. Er hebben zich verschijnselen voorgedaan als fragmentatie, ghettovorming en segregatie, verpaupering van de middenklasse en criminalisering van armoede. De sociale ontwrichting komt tot uiting in de opkomst van gated communities, shopping malls en country clubs enerzijds en de uitbreiding en herdefiniëring van de villas of sloppenwijken anderzijds. Ook hebben nieuwe actoren hun intrede gedaan in het straatbeeld (cirujas, cartoneros, piqueteros etc.) en zijn er nieuwe migratiestromen op gang gekomen.

Aan de hand van een analyse van twee romans, La villa van César Aira  (2001) en Puerto Apache van Juan Martini (2002), zal worden aangetoond hoe schrijvers vandaag de dag naar structurele armoede kijken en aan de hand van welke narratieve en stilistische procedés ze die in kaart brengen. Esthetisering en artistieke fascinatie (Aira) of rauwe beschrijving van de overlevingsstrategieën en subculturen van de villeros (Martini) voeren de boventoon. Er zal verwezen worden naar recente inzichten over de evolutie van Buenos Aires en de verbeelding ervan in haar literatuur van onder meer Adrián Gorelik, Gisela Heffes en Beatriz Sarlo.


Kevin Absillis (UA)

“ ‘Door de gunstigste gastvryheid aengelokt, kwamen de vreemdelingen uit alle gewesten naer Vlaenderen’. Migratie in het werk van Hendrik Conscience (1812-1883)”

In 1966 bewerkte Hugo Claus Hendrik Consciences roman Het goudland (1862) voor het toneel. Voor die gelegenheid liet de toen 37-jarige auteur zich niet alleen fotograferen in innige omhelzing met de bronzen versie van de man die zijn volk leerde lezen. In diverse interviews wilde hij zich ook eens grondig met Conscience en diens oeuvre verstaan. En die verbale confrontaties draaiden uit op allesbehalve innigheid. Zo wist Claus: “Conscience is [...] [v]ol vooroordelen. Alle vreemdelingen en lieden met een andere huidskleur zijn viezerikken, misdadig rapalje, Untermenschen zonder ziel. Met tegenover hen de nobele, blonde, arische Vlamingen.” Konden de typeringen van Claus destijds nog provocatief heten, dan zijn ze nadien tamelijk onversneden deel gaan uitmaken van de officiële Vlaamse cultuurgeschiedenis. Zo zou de historiograaf van de Vlaamse beweging Lode Wils Conscience in 1992 aan de oorsprong situeren van “de vreemdelingenfobie” die het Vlaams Blok in die periode de wind in de zeilen gaf. Conscience wordt voorts niet alleen vlotjes geassocieerd met racisme, maar evengoed met een algehele afkeer voor de (moderne) stad en vormen van wat we vandaag allicht ‘globalisering’ zouden noemen.

                Het doel van mijn presentatie is het beeld van de door en door ‘anti-moderne’ Conscience drastisch bij te stellen. Dit beeld valt namelijk amper te billijken op basis van een ernstige lectuur van zijn werk. Neem bijvoorbeeld zijn beroemde Leeuw van Vlaenderen (1838). Van een geborneerde, niet op vreemdelingen gestelde auteur/verteller blijkt in deze roman bij nader inzien helemaal geen sprake. In enkele kennelijk nooit eerder opgemerkte passages voert die immigratie zelfs op als een onproblematisch teken van economisch succes en zelfbewustzijn in de vroegmoderne Vlaamse steden (vgl. “Door de gunstigste gastvryheid aengelokt, kwamen de vreemdelingen uit alle gewesten naer Vlaenderen en de koophandel kreeg een leven, eene werkzaemheid die onder het dwingend bestuer der Leenheren onmogelyk was geweest. De nyverheid bloeide, het volk werd ryk, en, trotsch over zyne zoo lang miskende weerde.”) Ook uit Consciences andere romans – waaronder de door Claus onder handen genomen roman Het goudland – spreekt een genuanceerder beeld van immigratie/emigratie (en stedelijkheid) dan de overlevering ons wil doen geloven.

                Nadat ik het dominante beeld heb bijgesteld, zoek ik een verklaring voor de bijzondere vorm van bewustzijnsvernauwing die tegenwoordig toeslaat van zodra Consciences werk ter discussie staat.


Filip De Ceuster (UA)

“ ‘Brows Betwixt and Between’. Samenhokken met Balthazars en Wilcoxes”

Ooit omschreef E.M. Forster zijn laatste Edwardiaanse roman Howards End (1910) als ‘primarily a hunt for a home’. Ook in Maurice Gilliams’ postuum verschenen Gregoria of een huwelijk op Elseneur (1991) zoekt de hoofdpersoon, de Antwerpse Elias Lasalle, naar een plek voor huiselijk geluk aan de zijde van zijn geliefde Gregoria Balthazar. In de loop van beide teksten zien we hoe zowel Forsters heldin Margaret Schlegel als Gilliams’ Elias in naam van de liefde de drukke straten van respectievelijk Londen en Antwerpen verruilen voor een leven in suburbia. Deze schijnbaar probleemloze migratie brengt een breder contemporain discours op gang over middenklassementaliteit, massacultuur en de dubieuze smaak van de middlebrow. Eerdere studies over Forster en Gilliams hebben al te vaak gefocust op slechts één huis, namelijk ‘Howards End’ — de woonst van de Wilcoxes in Hilton — of ‘Het Vedelaarshof’, het elegante landhuis waar Elias zijn kindertijd doorbracht. Deze lezing gaat na hoe de protagonisten van deze teksten terechtkomen in een liminale ruimte op de rand van stad en platteland waar substantiële menselijke relaties, ethische deugden en intellectuele waarden worden ontwricht.


Désirée Schyns (UGent)

“Van Tanger  naar Barcelona en weer terug? De relatie tussen Tanger en Barcelona en de functie van intertekstuele referenties in Partir (2006) van Tahar Ben Jelloun  en Rue des voleurs (2012) van Mathias Enard”

In La Superba (2013) geeft Ilja Leonard Pfeijffer het woord aan een Afrikaanse migrant die probeert te overleven in Genua en zijn reis van Senegal  tot Lampedusa uit de doeken doet aan de verteller. Het schrijnende verhaal is slechts een ‘intermezzo’ in deze bekroonde roman en riep bij mij vragen op over de manier waarop dramatische gebeurtenissen, zoals de 82 doden na een schipbreuk voor de kust van Lampedusa in oktober 2013, in literatuur worden verbeeld. In mijn bijdrage wil ik onderzoeken hoe Franstalige literaire fictie omgaat met deze actualiteit en in het bijzonder met de rampen die zich sinds het begin van de eeuw hebben voorgedaan tijdens overtochten van Afrikaanse migranten naar Europa. Wat voegt fictie toe aan de kranten, documentaires en onderzoeksrapporten over clandestiene migratie? Hoe geeft literatuur ons inzicht in het leven van deze beproefde ‘ander’ die in Europa een nieuw leven wil beginnen? Ik zal dat doen aan de hand van twee romans die migratie van Tanger naar Barcelona tot onderwerp hebben. Ben Jelloun (met een Marokkaanse achtergrond) en Enard (afkomstig uit Frankrijk ), laten hun migranten beiden in Barcelona illegaal overleven en maken beiden gebruik van intertekstualiteit om de individuele verhalen in een breder kader te plaatsten. In hun ficties wordt er ook over (een symbolische) terugkeer gefantaseerd.  In mijn paper zal ik twee vragen beantwoorden: hoe krijgt deze symbolische terugkeer gestalte en hoe functioneren de intertekstuele referenties  in beide romans?